7.3. Psychoterapia aksjologiczna

Kępiński w swej psychiatrii aksjologicznej (Jakubik, 1981) opisuje zaburzenia psychiczne jako rezultat zakłócenia porządku wartościującego a ściślej moralnego. Logiczną konsekwencją takiego stwierdzenia jest stanowisko, że psychoterapia ma prowadzić do zmiany hierarchii wartości chorego. W paradygmacie medycznym, taka psychoterapia powinna opierać się (tak jak inne rodzaje psychoterapii), na koncepcjach psychologicznych i psychopatologicznych, a nie na filozoficznej - antropologicznej koncepcji moralności. To klasyczne metodologiczne rozróżnienie psychologii od filozofii dobrze ilustruje rozróżnienie psychologii i filozofii poznania dokonane przez Ajdukiewicza (1949, s. 16): "psychologię obchodzi faktyczny przebieg procesów poznawczych. Stara się ona je opisać, poklasyfikować i znaleźć prawa raądzące faktycznym ich przebiegiem. (...) Otóż faktyczny przebieg procesów poznawczych, którym zajmuje się psychologia, nie interesuje teorii poznania, interesuje ją natomiast to, wedle czego poznanie bywa oceniane, a więc prawda, fałsz, zasadność i bezzasadność poznania". Analogicznie można powiedzieć, że psychologię interesuje faktyczny przebieg przeżywania i psychicznego przetwarzni wartości, podczas gdy antropologia filozoficzne zajmuje się wartościami z punktu widzenia natury człowieka, a aksjologia, zaś, teorią wartości.

Kępiński nie dość uważnie potraktował to rozróżnienie i choć jego analizy systemu wartości można rozumieć jako próbę stworzenia psychologicznej koncepcji wartości i systemu wartości, to w rzeczywistości w jego koncepcjach znajdujemy, jak już wykazano, wymieszane poglądy filozoficzne i psychologiczne. Co więcej, w swych wypowiedziach dotyczących zasad kontaktu psychoterapeutycznego oraz właściwej postawy terapeutycznej odwołuje się on przede wszystkim do moralności, a nie psychopatologii przeżywania wartość.

W myśl poglądów Kępińskiego należy, (przechodząc ponad sporami o neutralności aksjologicznej terapeuty), uznać, że w psychoterapii osobisty, światopoglądowy moralny wymiar kontaktu powinien istnieć po to, by dać choremu możliwość nie tylko poznania swej hierarchii wartości, ale i ułatwić przeżycie doświadczenia moralnego pozwalającego mu na praktyczne znalezienie, odkrycie, prawdziwego sensu życia. Opierając się na zjawisku powołania lekarskiego nie akceptuje on (Kępiński, 1978b) koncepcji sprowadzających rolę lekarza do fachowca umiejącego posługiwać się technologią leczenia w tradycyjnym rozumieniu powołania mieści się dla niego rola autorytetu moralnego i obarcza on lekarza nie tylko odpowiedzialnością fachową ale i moralną.

Jawna obecność w kontakcie psychoterapeutycznym systemu wartości terapeuty wynika z naturalności jego postawy i nie oznacza, że jak w wychowaniu, przekazywanie pacjentowi norm stanowi istotę psychoterapii. Kępiński (1972a) wyraźnie rozróżniał te dwie relacje uznając, że narzucanie pacjentowi norm nie jest celowe w psychoterapii, która dąży do poznania tego co nieznane i umożliwienia pacjentowi rekonstrukcji procesów wcześniejszych decyzji i swobodniejszego ich podejmowania.

Opisywany sposób psychoterapii jest metodą leczenia opierającą się przede wszystkim na określonym stylu życia terapeuty i rodzaju jego kontaktu z ludźmi. Poszczególne techniki leczenia (i psychoterapii) pełnią w nim rolę wtórną. Niestety, Kępiński nie uniknął sprzeczności, również, w opisie kontaktu terapeuty z pacjentem. O ile tego drugiego starał się zrozumieć i usprawiedliwić, w oparciu o psychoanalityczne poglądy, jego słabości, o tyle był niezwykle wymagający dla lekarza, obarczając go nie tylko odpowiedzialnością za wynik spotkania z chorym, ale i stawiając mu trudne zadanie poznania zarówno realnej ("taki jestem"), jak i idealnej ("taki chciałbym być") hierarchii wartości pacjenta i siebie samego. W modelu związku terapeutycznego zalecał obowiązek obserwowania i spostrzegania błędów oraz korygowania przez "idealnego terapeutę" zachowań i reakcji psychoterapeuty realnego".

W innych miejscach (Kępiński, 1972) obarczał psychoterapeutę obowiązkiem decydowania w oparciu o idealną hierarchię wartości. Stawiał jego postawie takie wymogi jak: uczuciowa postawa miłości, odwaga, wiara w skuteczność terapii, cierpliwość oraz realizowanie delfickiej zasady "gnoti seauton" - ciągłego i niekończącego się poznania samego siebie. W tym kontekście możemy rozumieć, że poznanie animistyczne stanowi jeden z wymiarów poznania, które terapeuta winien sobie uświadomić i podporządkować decyzjom "idealnego terapeuty". Komentując dalej omawianą sprzeczność, możemy stwierdzić, że Kępiński uważał, iż często, a może nawet zazwyczaj, decyzje podejmowane w oparciu o nieświadomą, realną hierarchię wartości, ale jednocześnie istnieją takie sytuacje, gdy przeważa hierarchia idealna. Dzieje się tak, gdy realizowana jest "postawa miłości - gdy w człowieku dominuje "proporcja heroiczna". Najpełniej zaś "idealna hierarchia wartości i "proporcja heroiczna" doświadczana i realizowana jest w spotkaniu i wspólnocie z drugim.